Messali Hadj

مێسالی حەدج (بە عەرەبی: مصالي الحاج)، کە ناوی ڕاستەقینەی ئەحمەد عەلی مێسالی حەدج بووە، لە ١٦ی ئایاری ١٨٩٨ لە شاری تلێمسنی پایتەختی جەزائیر لەدایک بووە و لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٧٤ لە شاری گۆڤیۆسی فەرەنسا کۆچی دوایی کردووە، سیاسەتمەدارێکی جەزائیری بووە و ڕۆڵی پێشەنگانەی بینیوە لە پرۆسەی سەربەخۆیی جەزائیردا، کە... لە ساڵی ١٩٢٧ دەستی بە داواکاری کرد. لە خێزانێکی بێگەرددا لەدایک بووە- باوکی پێڵاوچن بووە- لە تەمەنێکی گەنجیدا ئاگاداری ئەو نایەکسانییانە بووە کە لە ژێر سیستەمی کۆلۆنیالیزمدا بەسەر جەزائیرییەکان سەپێنراوە. دوای خوێندنی سەرەتایی، کاری جۆراوجۆری کردووە پێش ئەوەی لە کاتی جەنگی جیهانی یەکەمدا کۆبکرێتەوە بۆ ناو سوپای فەرەنسا، ئەزموونێک کە سووتەمەنی بوو بۆ هۆشیاری سیاسی و ڕەتکردنەوەی هەژموونی کۆلۆنیالیزم. لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا لە پاریس نیشتەجێ بوو، لەوێ زۆر سەردانی بازنەی چینی کرێکاری کۆچبەران و بزووتنەوە دژە کۆلۆنیالیزمەکانی دەکرد. هەر زوو بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی ناسیۆنالیزمی جەزائیر. لە ساڵی ١٩٢٦ بەشداری کرد لە دروستکردنی ئەستێرەی باکووری ئەفریقا، کە یەکەم ڕێکخراو بوو بە ئاشکرا داوای سەربەخۆیی جەزائیری کرد. گوتارەکەی لەسەر کەرامەتی نەتەوەیی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مافی چارەی خۆنووسینی گەلان دامەزرابوو. کاریزماتیک و وتاربێژێکی نایاب بوو، هەزاران کرێکاری جەزائیری لە فەرەنسا و جەزائیر کۆکردەوە. دوای هەڵوەشاندنەوەی ئەستێرەی باکووری ئەفریقا لەلایەن دەسەڵاتدارانی فەرەنسا، لە ساڵی ١٩٣٧ پارتی گەلی جەزائیری ی دامەزراند، پاشان بزووتنەوەی سەرکەوتنی ئازادییە دیموکراتییەکان دوای جەنگی جیهانی دووەم. بە درێژایی ژیانی بەرگەی گرتن و چاودێری و دەربەدەری گرتووە. سەرەڕای سەرکوتکردن، وەک سیمبولی خەباتی نەتەوەیی مایەوە. ئایدۆلۆژیاکەی پاڵپشتی جەزائیرێکی سەربەخۆی دەکرد، پابەند بوو بە ناسنامەی عەرەبی و موسڵمانەکەیەوە، بەڵام بە سەروەری جەماوەریشەوە. باوەڕی بە ڕێکخستنی سیاسی جەماوەری و بەئاگاهاتنەوەی خەڵک وەک هێزی بزوێنەری سەرەتایی ڕزگاری هەبوو. هاوسەرەکەی ئیمیلی بوسکوانت ڕۆڵێکی بەرچاوی لە ژیانیدا هەبووە. چالاکوانێکی پابەندی فەرەنسی لە تەنیشتی، چالاکانە پشتگیری لە بزووتنەوەی سەربەخۆیی جەزائیر دەکرد. بەشداری لە بڵاوکردنەوەی بیرۆکەی ناسیۆنالیستیدا کردووە و یەکەم ئاڵای مۆدێرنی جەزائیری دیزاین کردووە، کە لەلایەن مێسالی حەدجەوە بیری لێکرایەوە، کە بووە هێمای میللەتەکە. هەروەها یەکێتییەکەیان نوێنەرایەتی پابەندبوونێکی سیاسی هاوبەشی دەکرد دژی کۆلۆنیالیزم. ئەو دوو هاوسەرە منداڵیان هەبووە، بەتایبەتی دجانینا مێسالی-بێنکێلفات، کە پەیوەندییەکی نزیکیان بە مێژووی بنەماڵە و یادەوەریی بەکۆمەڵی بزووتنەوەی نەتەوەییەوە ماوەتەوە. کاتێک شەڕی سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٥٤ دەستی پێکرد، گرژییەکانی نێوان لایەنگرانی مێسالی حەدج و بەرەی ڕزگاری نیشتمانی بووە هۆی دابەشبوونێکی قووڵ لەناو بزووتنەوەی ناسیۆنالیستیدا. بزووتنەوەی نیشتمانی جەزائیر کە ئەو سەرکردایەتی دەکرد، لەگەڵ FLN کەوتە ناو ڕکابەرییەکی تاڵەوە. ئەم ئۆپۆزسیۆنە کاریگەری سیاسییەکەی لە کاتی شەڕدا لاواز کرد، هەرچەندە ڕۆڵی مێژوویی لە بەئاگاهاتنەوەی ناسیۆنالیزمی جەزائیردا بە بنەڕەتی مابووەوە. دوای سەربەخۆیی جەزائیر لە ساڵی 1962، مێسالی حەدج وردە وردە لەلایەن حکومەتی FLN پاڵپشتیکراوەوە پەراوێز خرا. دوا ساڵانی ژیانی لە فەرەنسا بەسەر بردووە و لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٧٤ لە پاریس کۆچی دوایی کردووە. پاشان تەرمەکەی گەڕێنرایەوە بۆ جەزائیر و لەوێ لە شاری تلێمسن بەخاک سپێردرا. لە مێژووی جەزائیردا، مێسالی حەدج بە “باوکی ناسیۆنالیزمی مۆدێرنی جەزائیر” دادەنرێت. تەنانەت بەر لە ڕاپەڕینی چەکداریش پێکهاتەیەکی سیاسی بە بزووتنەوەی سەربەخۆیی بەخشی و چەند نەوەیەکی تێکۆشەری مەشق پێکرد.